Türkistan'da yazıldığı belirlenen ilk Türkçe tıp kitabı Türkiye Yazma Eserler Kurumu tarafından yayımlandı.
İslamiyet’in benimsenmesiyle birlikte geleneksel Türk tıp birikimi, İslam tıbbıyla kaynaşırken, bu kaynaşmanın Türkçe ilk ürünleri Anadolu sahasında 13-14. yüzyıllarda verilmeye başlandı. Türkistan sahasında ise 15-16. yüzyılda yazılmış Türkçe tıp eserleri olabileceği düşünülse de günümüze ulaşan Türkçe tıp literatürü ancak 17. yüzyıl itibarıyla somut olarak takip edilebiliyor.
Bu sahada tıp çalışmalarının 17. yüzyıla kadar aralıksız bir şekilde devam ettiği, tıp alanında önemli bir bilgi birikiminin oluştuğu ve tıbba önem veren devlet adamlarının himayesinde meşhur hekimlerin yetiştiği bilinse de o dönemde yazılan ve günümüze ulaşan eserlerin hepsi Arapça ve Farsça. Bu dil tercihinde eserlerin yazılış amaçlarının etkili olduğu değerlendiriliyor. Çünkü 17. yüzyıla kadar yazılan eserler eczacılara, doktorlara ve tıp eğitimi verenlere rehber olması amacıyla yazıldı.
Hive Hanı Ebulgazi Bahadır Han (1603-1663) 17. yüzyılda halkın anlayabileceği sade bir Türkçe ile kaleme aldığı Şecere-yi Türk ve Şecere-yi Terâkime eserleriyle Türk tarih yazıcılığına yön veren önemli isimlerden biri oldu. İyi bir tarihçi ve aydın bir hükümdar olan Ebulgazi Bahadır Han, Emir Timur ve Uluğ Bey gibi tıbba önem veren devlet adamlarından biriydi. Han’ın bu ilgisi entelektüel bir uğraşın ötesine geçerek halkın refahını gözeten bir amaca dönüştü. Han, tıbba ve bu alanda yetişen âlimlere destek olmakla yetinmedi, sağlığın kaybedilmeden önce korunması gerektiğine inandığı için tıp eğitimi almamış sıradan insanların da uygulayabilecekleri sağaltım yöntemlerini aktardığı Türkçe bir tıp eseri kaleme aldı. Menâfi‘u’l-İnsân adını verdiği bu eseri yazma amacı insanların sağaltım yöntemlerine daha kolay ulaşabilmelerini sağlamaktı.
Eser, Ebulgazi Bahadır Han’ın tıp konusunda düşünce ve deneyimlerini içermesi, o döneme kadar edinilen tıbbi birikim ve 17. yüzyılda uygulanan sağaltım yöntemleri hakkında bilgi vermesi açısından önem arz ediyor. Bu eseri önemli kılan bir diğer özelliği de dil bilincine sahip bir devlet adamının kaleminden Çağatay yazı dili ile yazılmasının yanı sıra Türkistan sahasında günümüze ulaştığı bilinen Türkçe ilk tıp metni olması. Türkçe yazılarak tıbbi bilginin halk arasında yayılmasına katkı sağlayan bu eserin bilinen tek nüshası Özbekistan Bilimler Akademisi Ebû Reyhan el-Birûnî Şarkşinaslık Enstitüsü Kütüphanesi AP-4107 numarada bulunuyor.
Vahit Türk ve Hanife Gezer tarafından hazırlanan eser, Özbekistan Bilimler Akademisi Ebû Reyhan el-Birûnî Şarkşinaslık Enstitüsü Kütüphanesi AP-4107 numarada bulunan nüsha üzerine yapılmış inceleme, metin, dil içi çeviri ve dizin-bağlamlı sözlüğü ihtiva ediyor.




